Sarımsak
Hecesa-rım-sak
IPA/saɾɯmˈsak/
İsim
Anlamı:
Zambakgillerden, keskin kokulu ve acımsı tadı olan, dişlerden oluşan soğanı yemeklere çeşni olarak katılan bir bitki (Allium sativum).
Mutfak:
Mutfak Tarihi
- Osmanlı · XVII. yy:Eski tıp anlayışına göre tabiatı sıcak ve kuru; ağılara panzehir, beyne zararlı sayılmış. [1]
- Osmanlı İstanbul’u · XVIII. yy:“sıramsak” adıyla geçer; narh listesinde geçen sebze (narh listeleri). [2]
- Selçuklular:Tutmaç sosunda kullanılırdı. [3]
- Genel bilgi (Akdeniz):Eski Akdeniz havzasının en önemli besin maddelerinden. [4]
Osmanlı Yer Adı Olarak:
Anadolu ve Arap eyaletleri (1530)
XVI. yüzyıl tahrir defterlerinde 3 yer kaydında geçer: 3 köy. Bugünkü ülkeleri: Türkiye (3).
| Kaynaktaki adı | Türü | Bağlı olduğu yer | Bugün | Defter |
|---|---|---|---|---|
| Sarımsak | köy | Arım, Canik, Rum eyaleti | Samsun, Türkiye | TD 85/319 |
| Sarımsak | köy | Engis, Samsun, Canik, Rum eyaleti | Samsun, Türkiye | TD 387/662 |
| Sarımsak | köy | Sinob, Kastamonu, Anadolu eyaleti | Sinop, Türkiye | TD 438/627, 684, 688 |
Rumeli eyaleti (1514–1550)
XVI. yüzyıl tahrir defterlerinde 1 yer kaydında geçer: 1 köy.
| Kaynaktaki adı | Türü | Bağlı olduğu yer | Bugün | Defter |
|---|---|---|---|---|
| Sarımsak/Sarımsaklı | köy | Rumeli eyaleti, Tataran-ı Bozapa | — | TD 226/77 |
Kayıtlar 1514–1556 arasındaki tahrir defterlerine dayanır (Anadolu ve Arap eyaletleri çoğunlukla 1530, Rumeli eyaleti 1514–1550). Günümüz il ve ülke karşılıkları yaklaşık eşleştirmedir. Kaynak: [5], [6].
Örnekleri:
- Günlük:Yoğurda bir diş sarımsak ezdim.
- Günlük:Sarımsak kokusu bütün eve yayıldı.
- Sıradan:Sarımsaklı yoğurt, kızartma ve mantıyla birlikte sunulur.
- Yüksek Seviye:Kastamonu'nun Taşköprü sarımsağı coğrafi işaretle tescillidir.
- Yüksek Seviye:Sarımsak, eski Türk mutfağında da bilinen ve Dîvânu Lugâti't-Türk'te adı geçen çeşnilerdendir.
Kullanım Alanları:
YemekBotanik
Türk Lehçelerinde:
Tarihî Türkçe
Dîvânu Lugâti't-Türk (11. yy.)sarmusak
Kıpçaksarımsak
Osmanlısıramsak
Çağdaş Lehçeler
Azerbaycansarımsaq
Türkmensarımsak
Özbeksärimsåk
Kazaksarımsak
Kırgızsarımsak, sarmısak
Karakalpaksarımsak
Nogaysarımsak
Başkurtharımhak
Kaynak: [2], [7], [8], [9]. Tarihî ve bazı çağdaş biçimler kaynaktaki transkripsiyonla verilmiştir. Azerbaycan karşılığı yazım benzerliğine göre eşleştirilmiştir.
Atasözlerinde:
- Anan soğan, baban sarımsak; sen bir kelle şeker.
- Anan soğan, baban sarımsak; sen nereden çıktın böyle gülbeşeker?
- Anan turp, baban sarımsak; nereden geldin sen nöbet şekeri?
- Anası soğan, babası sarımsak, kendi gülbeşeker çıktı.
- Anası soğan, babası sarımsak; kendisi gelişken olmaz ya!
- Ne sarımsak yedim ne ağzım kokar.
- Sarımsağı esirgeyen, paçayı yiyemez.
- Sarımsağı gelin etmişler (de) kırk gün kokusu çıkmamış.
14 atasözü daha
- Sarımsağı soğanla gelin güvey etmişler, kırk gün kokusu çıkmamış.
- Sarımsağı yediğin yerde kokut.
- Sarımsak da acı amma, evde lazım bir dişi.
- Sarımsak içli dışlı, soğan yalnız başlı.
- Sarımsak sapından arlanmaz.
- Sarımsak yemeden, ağız kokmaz.
- Sarımsak yılında kokar.
- Satın alma sarımsak, sapına kadar tatlı olur.
- Sayılı soğan, dikili sarımsak.
- Sirkesini sarımsağını düşünen, paçayı yiyemez.
- Sirkesini sarımsağını hesap eden, paçayı yiyemez.
- Yayladaki yoğurda sarımsak dövülmez.
- Sarımsak yemedim ki ağzım koksun.
- Gagavuz Türkçesi:Ne sarmısak yemiş, ne sarmısaa koker (Ne sarımsak yemiş ne ağzı sarımsak kokuyor)
Kaynak: [10], [11], [12]. Atasözleri kelimelerle otomatik olarak eşleştirilmiştir.
Kaynaklar:
- [1]Meyvelerin Hikmetleri Hakkında Risâle. Kaynak: Nuray Demir Öztürk, “Osmanlı Mutfak Kültürüne Dair Muhtasar Bir Risale”, Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi 52, 2024, s. 381–408. DOI: 10.24058/tki.2024.521. (kaynak hakkında)
- [2]Arif Bilgin, “Osmanlı İstanbul'unda Yemek Kültürü”, Antik Çağ'dan XXI. Yüzyıla Büyük İstanbul Tarihi, Sağlık ve Yemek bölümü, s. 174–199. (kaynak hakkında)
- [3]Mehmet Oğuzhan İlban, Emin Güleç, Fatih Çolakoğlu, Şeyda Nur Karabıyık, “Türkistan’dan Günümüze Türk Mutfak Kültürünün Gelişimi”, Türk Dünyası Araştırmaları 127 (251), 2021, s. 269–288. (kaynak hakkında)
- [4]Nihal Kadıoğlu Çevik, “Türk Mutfağının, Akdeniz Mutfak Kültürünün Genel Özellikleri Yönünden Değerlendirilmesinin Önemi”, 5. Milletlerarası Türk Halk Kültürü Kongresi Maddi Kültür Seksiyon Bildirileri, Kültür Bakanlığı HAGEM Yayınları, Ankara 1997. (kaynak hakkında)
- [5]Osmanlı Yer Adları II: Anadolu, Karaman, Rum, Diyarbakır, Arab ve Zülkadriyye Eyaletleri (1530), T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, Ankara 2013. (kaynak hakkında)
- [6]Osmanlı Yer Adları I: Rumeli Eyaleti (1514–1550), T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, Ankara 2013. (kaynak hakkında)
- [7]Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu, Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti, I–IV cild, Bakı: Şərq-Qərb, 2006. (kaynak hakkında)
- [8]Yasin Karadeniz, “Codex Cumanicus'ta Bitki Adları”, Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 15 (1) (2017), s. 611–633. DOI: 10.18026/cbayarsos.298145 (kaynak hakkında)
- [9]Gizem Gülşah Karaoğlu, “Divânü Lûgati’t-Türk ve Zirâʽat Albümü’nde Tarım ve Hayvancılıkla İlgili Bazı Terimler”, TOBİDER – International Journal of Social Sciences 3 (1), 2019, s. 53–67. (kaynak hakkında)
- [10]Nurettin Albayrak, Türkiye Türkçesinde Atasözleri, Kapı Yayınları, İstanbul 2009. (kaynak hakkında)
- [11]Sivas İl Millî Eğitim Müdürlüğü, Atasözleri ve Deyimler (500 atasözü, 500 deyim), Sivas 2017. (kaynak hakkında)
- [12]G. A. Gaydarci, E. K. Koltsa, L. A. Pokrovskaya, B. P. Tukan, Gagauz Türkçesinin Sözlüğü, sorumlu red. N. A. Baskakov, çev. İsmail Kaynak, A. Mecit Doğru, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara 1991. (kaynak hakkında)