Ana Sayfa

Soğan

Heceso-ğan
IPA/soˈan/

İsim

Anlamı:

Zambakgillerden, toprak altındaki yumrusu yenen, keskin kokulu bir sebze (Allium cepa).

Köken:

Türkçe kökenli olabilir

Karadeniz bu adı Türkçe sayar; karşıt olarak Moğolca alıntı iddiası da verilmiş

İncelenen biçim
sogan~yova (Kıpçakça, Codex Cumanicus)
Not
Karadeniz makalenin sonuç bölümünde Türkçe saymıştır; Moğolcadan geldiği görüşü de aktarılmıştır

Köken görüşleri kesin hüküm değildir; kaynaktaki tartışmanın kısa özetidir. Kaynak: [1].

Mutfak:

Mutfak Tarihi

  • Osmanlı · XVII. yy:Eski tıp anlayışına göre tabiatı sıcak ve yaş. [2]
  • Osmanlı İstanbul’u · XVIII. yy:Narh listesinde geçen sebze (narh listeleri). [3]
  • Genel bilgi (Akdeniz):Eski Akdeniz havzasının en önemli besin maddelerinden. [4]
  • Osmanlı (Orta Asya; Mısır; Suriye):(İng. onion, L. Allium cepa) Soğan, binlerce yıl önce anavatanı Orta Asya'dan dünyaya yayılmaya başladı;. [5]

Osmanlı Yer Adı Olarak:

XVI. yüzyıl tahrir defterlerinde 1 yer kaydında geçer: 1 mezraa. Bugünkü ülkeleri: Türkiye (1).

Kaynaktaki adıTürüBağlı olduğu yerBugünDefter
SoğanmezraaKala-i Zamantu, Zamantu, Maraş, Zülkadriyye eyaletiKahramanmaraş, TürkiyeTD 998/566

Kayıtlar 1514–1556 arasındaki tahrir defterlerine dayanır (Anadolu ve Arap eyaletleri çoğunlukla 1530, Rumeli eyaleti 1514–1550). Günümüz il ve ülke karşılıkları yaklaşık eşleştirmedir. Kaynak: [6].

Örnekleri:

  • Günlük:Yemeğe önce soğanı kavurdum.
  • Günlük:Soğan doğrarken gözlerim yaşardı.
  • Sıradan:"Soğan cücüğü" deyimi küçük ama işe yarar şeyi anlatır.
  • Yüksek Seviye:Osmanlı mutfağında soğan hemen her tuzlu yemeğin temelini oluştururdu.
  • Yüksek Seviye:Eski yemek kitaplarında soğan suyu, kebapların terbiyesinde sık kullanılır.

Kullanım Alanları:

BotanikYemek

Türk Lehçelerinde:

Tarihî Türkçe

Dîvânu Lugâti't-Türk (11. yy.)soğan, sogun
Kıpçaksogan, yova

Çağdaş Lehçeler

Azerbaycansoğan
Kırım Tatarsuġan
Özbeksoğan
Yeni Uygursoġan, sokan
Kazaksoğan
Kırgızsoğan
Karakalpaksoğan
Nogaysoġan
Başkurthuġan
Altaysoġono
Çuvaşsuhan

Kaynak: [1], [7], [8]. Tarihî ve bazı çağdaş biçimler kaynaktaki transkripsiyonla verilmiştir. Azerbaycan karşılığı yazım benzerliğine göre eşleştirilmiştir.

Atasözlerinde:

  • Bir baş soğan bir kazanı kokutur.
  • Sarmısak içli dışlı, soğan yalnız başlı.
  • Sağ olana soğan ekmek balkatık.
  • Akşamdan sonra gelene ya bir soğan, ya bir söğen.
  • Yatsıdan sonra oturmaya giden ya soğan yer, ya söğen.
  • Babamın öleceğini bilseydim bir acı soğana değişirdim.
  • Acı soğan, kabuğunu acıtır.
  • Acı soğan kat kat giyer fistanı, mor menekşe don bulamaz giymeye.
39 atasözü daha
  • Acı soğan yemedim ki ağzım koksun.
  • Aç olana acı soğan baklava.
  • Akıl başta sermaye, bol kazan da acı soğan ye de ye.
  • Anan soğan, baban sarımsak; sen bir kelle şeker.
  • Anan soğan, baban sarımsak; sen nereden çıktın böyle gülbeşeker?
  • Anası soğan, babası sarımsak, kendi gülbeşeker çıktı.
  • Anası soğan, babası sarımsak; kendisi gelişken olmaz ya!
  • Ayda gelen doğan olur, günde gelen soğan.
  • Ay ola gelen doğan olur, günde gelen soğan olur.
  • Çarşıdaki ete soğan doğranmaz.
  • Denizdeki balığa soğan doğranmaz.
  • Ferah ile yenirse soğanla ekmek, halt etmiş baklava ile börek.
  • Geç gelen misafire ya soğan ya söven.
  • Günde gelen soğan gibi, ayda gelen doğan gibi.
  • Helva gibi kabak, elma gibi soğan.
  • Her evin bir soğan doğraması var.
  • Her soğan baş çevirmez.
  • Her yerin bir soğan yemesi var.
  • Kasaptaki ete soğan doğranmaz.
  • Keşkeğe soğan lazım değil.
  • Sarımsağı soğanla gelin güvey etmişler, kırk gün kokusu çıkmamış.
  • Sarımsak içli dışlı, soğan yalnız başlı.
  • Sarımsakla soğan bir arada gitmez.
  • Sayılı soğan, dikili sarımsak.
  • Senin bildiğin kantar, Konya'da soğan tartar.
  • Seyrek gelen doğan olur, her gün gelen soğan olur.
  • Soğan dikmedim, acısını çekmedim.
  • Soğan yağda buruşur, el adama gülüşür.
  • Soğan yemedim ki, ağzım koksun.
  • Soğan yememişsen, için neden yanıyor?
  • Soğan yemeyenin, ağzı kokmaz.
  • Soğanı akşamdan düşmana, sabahtan dostuna yedir.
  • Soğanı sabahleyin dostuna, akşamleyin düşmanına yedir.
  • Soğanın acısını yiyen bilmez, doğrayan bilir.
  • Soğanın tatlısı olmaz.
  • Sudaki balığa soğan doğranmaz.
  • Vakitsiz gelen misafire ya soğan doğratacaksın, ya söveceksin.
  • Vakitsiz gelen misafire ya soğan ya söven.
  • Osmanlı Türkçesi:Şeker sözden yeg alurlar piyâzı. (Şekerli sözle soğanı daha iyi alırlar.)

Kaynak: [9], [10], [11]. Atasözleri kelimelerle otomatik olarak eşleştirilmiştir.

Kaynaklar:

  1. [1]Yasin Karadeniz, “Codex Cumanicus'ta Bitki Adları”, Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 15 (1) (2017), s. 611–633. DOI: 10.18026/cbayarsos.298145 (kaynak hakkında)
  2. [2]Meyvelerin Hikmetleri Hakkında Risâle. Kaynak: Nuray Demir Öztürk, “Osmanlı Mutfak Kültürüne Dair Muhtasar Bir Risale”, Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi 52, 2024, s. 381–408. DOI: 10.24058/tki.2024.521. (kaynak hakkında)
  3. [3]Arif Bilgin, “Osmanlı İstanbul'unda Yemek Kültürü”, Antik Çağ'dan XXI. Yüzyıla Büyük İstanbul Tarihi, Sağlık ve Yemek bölümü, s. 174–199. (kaynak hakkında)
  4. [4]Nihal Kadıoğlu Çevik, “Türk Mutfağının, Akdeniz Mutfak Kültürünün Genel Özellikleri Yönünden Değerlendirilmesinin Önemi”, 5. Milletlerarası Türk Halk Kültürü Kongresi Maddi Kültür Seksiyon Bildirileri, Kültür Bakanlığı HAGEM Yayınları, Ankara 1997. (kaynak hakkında)
  5. [5]Priscilla Mary Işın, Osmanlı Mutfak Sözlüğü, Kitap Yayınevi, İstanbul 2010 (ISBN 978-605-105-031-7). (kaynak hakkında)
  6. [6]Osmanlı Yer Adları II: Anadolu, Karaman, Rum, Diyarbakır, Arab ve Zülkadriyye Eyaletleri (1530), T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, Ankara 2013. (kaynak hakkında)
  7. [7]Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu, Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti, I–IV cild, Bakı: Şərq-Qərb, 2006. (kaynak hakkında)
  8. [8]Gizem Gülşah Karaoğlu, “Divânü Lûgati’t-Türk ve Zirâʽat Albümü’nde Tarım ve Hayvancılıkla İlgili Bazı Terimler”, TOBİDER – International Journal of Social Sciences 3 (1), 2019, s. 53–67. (kaynak hakkında)
  9. [9]Ömer Asım Aksoy, Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü 1: Atasözleri Sözlüğü, İnkılap Kitabevi, İstanbul. (kaynak hakkında)
  10. [10]Engin Çetin (ed.), Yapı, Anlam ve Kullanım Özellikleri Bakımından Türk Atasözleri, Paradigma Akademi Yayınları, Çanakkale 2024. (kaynak hakkında)
  11. [11]Nurettin Albayrak, Türkiye Türkçesinde Atasözleri, Kapı Yayınları, İstanbul 2009. (kaynak hakkında)