Su
Hecesu
IPA/su/
ﺱﻮ
İsim
Anlamı:
- 1.Canlıların yaşaması için zorunlu olan, saf hâlde renksiz, kokusuz ve tatsız sıvı; kimyada iki hidrojen ve bir oksijen atomundan oluşan bileşik: "Bir bardak su içti."
- 2.Deniz, göl, ırmak gibi su kütleleri: "Su kenarında oturduk."
- 3.Bir şeyin özü, suyu: "Meyve suyu, et suyu."
- 4.Mecazen bir kumaşın, bir taşın parlaklığı, hâresi. Eski Türkçede "sub" biçimindedir.
Örnekleri:
- Günlük:Sıcakta bol bol su içmeyi unutma.
- Günlük:Çaydanlığa su koyup ocağa koydum.
- Sıradan:Kuraklık nedeniyle barajlardaki su seviyesi hızla düştü.
- Yüksek Seviye:Osmanlı şehirlerinde vakıflar tarafından yaptırılan çeşme ve sebiller, suyu herkesin ücretsiz istifadesine sunan hayır eserleriydi.
- Yüksek Seviye:Türk kültüründe yolcunun ardından su dökülmesi, gidenin "su gibi" sorunsuz gidip tez dönmesi dileğini ifade eden bir gelenektir.
Kullanım Alanları:
Günlük DilBiyolojiKimya
Türk Lehçelerinde:
Tarihî Türkçe
Eski Türkçesuv
Çağdaş Lehçeler
Gagavuzsu
Azerbaycansu
Türkmensuw
Kırım Tatarsuw
Karaçay-Balkarsuw
Kumuksuw
Özbeksuv
Yeni Uygursu
Kazaksu
Kırgızsuu
Karakalpaksuw
Nogaysuw
Tatarsu
Başkurthıw
Altaysuu
Hakassuğ
Tuvasuğ
Yakutuu
Çuvaşşıv
Kaynak: [1], [2]. Yazımlar sadeleştirilmiş Türkoloji transkripsiyonuyla verilmiştir. Azerbaycan karşılığı yazım benzerliğine göre eşleştirilmiştir.
Atasözlerinde:
- Acı acıyı keser, su sancıyı.
- Adamın yere bakanından, suyun sessiz akanından kork.
- Akan su yosun tutmaz.
- Akıllı köprü arayıncaya dek deli suyu geçer.
- Arığa su gelene kadar kurbağanın gözü patlar.
- Balık Çok konuşurum ama ağzım su dolu demiş.
- Beylik çeşmeden su içme.
- Bıçağı kestiren kendi suyu, insanı sevdiren kendi huyu.
142 atasözü daha
- Bulanık su, balıkçının yarı kazancıdır.
- Çömlekçi suyu saksıdan içer.
- Derin su yavaş akar.
- Dokuz keçe, su geçe; bir deri, soğuk geri.
- Dökme su ile değirmen dönmez.
- Eşeği düğüne çağırmışlar, ya odun eksik, ya su demiş.
- Göle su gelinceye kadar kurbağanın gözü patlar.
- Her başın bin derdi var, değirmencininki su.
- Herkesin bir derdi var, değirmencininki de su.
- Kanı kanla yumazlar, kanı su ile yurlar.
- Keçinin uyuzu, çeşmenin gözünden su içer.
- Kır atın yanında duran ya huyundan ya suyundan.
- Kimi köprü bulamaz geçmeye, kimi su bulamaz içmeye.
- Komşu kızı almak, kalaylı kaptan su içmek gibidir.
- Köpek suya düşmeyince yüzmeyi öğrenmez.
- Malın iyisi suya yakın, daha iyisi eve yakın.
- Su akarken testiyi doldurmalı.
- Su aktığı yere akar.
- Su başından kesilir.
- Su bulanmayınca durulmaz.
- Su bulununca teyemmüm bozulur.
- Su içene yılan bile dokunmaz.
- Su küçüğün, sofra büyüğün.
- Su testisi su yolunda kırılır.
- Su uyur, düşman uyumaz.
- Su yatağını bulur.
- Suyu getiren de bir, testiyi kıran da.
- Suyu havana koy, döv döv yine su.
- Suyun yavaş akanından, insanın yere bakanından kork.
- Şeytan adamı kandırır, ama suyunu ısıtıvermez.
- Tarlanın iyisi suya yakın, daha iyisi eve yakın.
- Taşıma su ile değirmen dönmez.
- Tavşan dağda, suyu ateşte.
- Taze bardağın suyu soğuk olur.
- Testiyi kıran da bir, suyu getiren de.
- Beylere inanma, suya dayanma.
- Anlı testi ile suya gidilmez.
- Koyma pınarda su durmaz.
- Eşek hoşaftan ne anlar, suyunu içer avcarı kalır.
- Suyun çağlayanından korkma dımıranından kork.
- Adamın yere bakanından, suyun yavaş akanından kork.
- Suyun duru akanından, insanın yere bakanından korkmalı.
- Suyun imil imil akanından, insanın yere bakınından sakın.
- Suyun sessizinden, insanın sözsüzünden korkmalı.
- At görür ağsar, su görür susar.
- At görür aksar, su görür susar.
- Balı yi suyu iç, ağzın yala dönsün; balemidi yi, suyu iç, ağzın bala dönsün.
- Ye eti, iç suyu, ağzın bala dönsün; ye balı, iç suyu, ağzın yala dönsün.
- Ye balı içme suyu, ko yanarsa yansın; ye eti iç suyu, ko sönerse sönsün.
- Delik kapta su durmaz.
- Veresiye, ver suya.
- Su süzmesi rençberin kış kattığı.
- Suyun tirleği yosun bağlamaz.
- Akan su haram kaldırmaz.
- Domuz demiş ki: "Fortikledim fortikleyeli bir duru su içmedim".
- Kadının davacısı, kendi huyu olunca hem huyundan geçer hem suyundan geçer.
- Acı acıya, su sancıya!
- Acı, acıyı bastırır; su, sancıyı.
- Acı, acıyı; su, sancıyı keser.
- Acı su sabun kiipürtmez.
- Aç mısın, soğuk su iç.
- Ağa suyu geçti mi, herkes "Neme gerek" der; ya benim hacetim?
- Ağaca dayanma bükülür, suya güvenme dökülür.
- Aka aka su deresini bulur.
- Akan su pislik tutmaz.
- Akan suyun da arkası gelir.
- Akar su aktığına akar.
- Akar su murdar olmaz.
- Akar suya dayanma, el oğluna inanma.
- Anladık yel değirmeni amma, suyu nerden?
- Arap atının yanında duran ya huyundan ya suyundan.
- Arka su gelinceye kadar kurbağanın gözü patlar.
- Arslan yalağından köpek su içmez.
- Ateş ile su hatıra bakmaz.
- Ateşle su hizmetkar iken ne kadar iyi ise, efendi iken o kadar kötüdür.
- Ateşten korkan, soğuk suyu üfler içer.
- Ayak suya batmayınca, yere basmaz.
- Ayranım bu, yarısı su.
- Balık avlayanın yarı gövdesi suda gerek.
- Balık balıklığını suda yüzmeyle, tilki tilkiliğini kümes gezmeyle belli eder.
- Balık isteyen gönlünü suya koyar.
- Balık suda büyür.
- Balık suda, gözü dışarda.
- Başa yukarı su akmaz.
- Başkasının avucundan su içen, kanmaz.
- Beklemiş suyun kurdu çok olur.
- Beylik çeşmeden su dahi içme.
- Bıçağı kestiren kendi suyu, kişiyi sevdiren kendi huyu.
- Bilen, bir bardak suyu bilir; bilmeyen, mazlağı başına çevirsen bilmez.
- Bir alan bir daha almamış ama, su paluzesi kırk yıl geçinmiş.
- Bir arka su gelse, umut var bir daha gele.
- Bir içim suyun, yedi adım yolun hakkı var(dır).
- Bir öküzün gücünden, bin öküz su içer.
- Bir sokkuya suyu koymuşlar, döğmüşler; ne kara olmuş ne beyaz.
- Bir yudum suyun, yedi adım yolun hakkı vardır.
- Boğulursan, suyun büyüğünde boğul.
- Boya bosa bakma, huya suya bak.
- Böyle paçadan, böyle su çıkar.
- Cadı suya batmaz.
- Cahilin suyu yukarı akar.
- Çamlıca'nın suyu, Göksu'nun kurbağası.
- Çatlak şişede su durmaz.
- Çekirgeyi suya göndermişler, yine çekirge getirmiş.
- Dağa giden baltasını, suya giden helkesini yükler.
- Dağdaki tavşanın suyu ocağa vurulmaz.
- Dam doymadan, çortundan su akmaz.
- Değirmen döner ama suyu nereden?
- Değirmenci köpeği gibi su şarıltısına ürüme.
- Değirmeni su döndürür, insanı dil.
- Demirine göre su verilir.
- Deniz gibi suyu ne içilir ne geçilir.
- Deryaya taş atmakla su bulanmaz.
- Deve suyu bağıra bağıra geçer.
- Deveye kalburla su vermezler.
- Dibi görünmeyen kuyudan su içme.
- Dimyat pirincidir, çok su kaldırır.
- Dizkapağından yukarı suya dalma, boyundan yukarı ağaca çıkma.
- Dolu bardak su almaz.
- Dolu testi su almaz.
- Dolu testiden su içmek iyi olur.
- Dolu testiye su konmaz.
- Dökülen su, kabını doldurmaz.
- Duran su, sel gibi akar.
- Durgun suda kalma, coşkun suya dalma.
- Duru suyla zerde olmaz bal katmayınca, hazıra dağ dayanmaz mal katmayınca.
- Dut suda dura dura olur abanız, çoban kapıda kala kala olur babamız.
- Eğilip su içme, el var iken; yalnız yola çıkma, el var iken.
- Ekmeğini suya batırıp ye de, minnet etme.
- Ekmek boğazda kalırsa su, su boğazda kalırsa kefen.
- Ekmek elden, su gölden.
- El, adamın düşünü azdırır da, suyunu kızdırmaz.
- El avucundan su içen kanmaz.
- El insanın düşünü azdırır da, suyunu kızdırmaz.
- El suyu ile gelen, sel suyu ile gider.
- Ere inanma, suya dayanma.
- Eser yele, akar suya dayanılmaz.
- Eşeği düğüne okumuşlar, "Ya su eksiktir ya odun" demiş.
- Eşek hoşaftan ne anlar; içer suyunu, bırakır tanesini.
- Eşek, kulağına su girmeyince yüzmez.
- Et ye su iç, bal gibi; bal ye su iç, yal gibi.
- Evin iyisi suya yakın, daha iyisi köye yakın.
- Evlat dediğin deniz suyu imiş; ne içilirmiş ne geçilirmiş.
Bu kelimenin geçtiği 216 atasözü daha var.
Kaynak: [3], [4], [5], [6], [7], [8], [9], [10], [11]. Atasözleri kelimelerle otomatik olarak eşleştirilmiştir.
Kaynaklar:
- [1]Alexander Savelyev ve Martine Robbeets, “Bayesian phylolinguistics infers the internal structure and the time-depth of the Turkic language family”, Journal of Language Evolution 5/1 (2020). Veri seti: lexibank/savelyevturkic. (kaynak hakkında)
- [2]Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu, Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti, I–IV cild, Bakı: Şərq-Qərb, 2006. (kaynak hakkında)
- [3]Ömer Asım Aksoy, Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü 1: Atasözleri Sözlüğü, İnkılap Kitabevi, İstanbul. (kaynak hakkında)
- [4]Engin Çetin (ed.), Yapı, Anlam ve Kullanım Özellikleri Bakımından Türk Atasözleri, Paradigma Akademi Yayınları, Çanakkale 2024. (kaynak hakkında)
- [5]Nurettin Albayrak, Türkiye Türkçesinde Atasözleri, Kapı Yayınları, İstanbul 2009. (kaynak hakkında)
- [6]Nail Tan, “Mustafa Erdoğan'ın Atasözü ve Deyim Sözlüklerine Katkıları”, Türk Dili 68/792 (Aralık 2017), s. 17–23. (kaynak hakkında)
- [7]Sivas İl Millî Eğitim Müdürlüğü, Atasözleri ve Deyimler (500 atasözü, 500 deyim), Sivas 2017. (kaynak hakkında)
- [8]Nail Tan, “Bolu Atasözleri Üzerine Bir Kaynak: Atasözleri ve Söz Çalımları”, Türk Dili 69/819 (Mart 2020), s. 64–73. (kaynak hakkında)
- [9]Nail Tan, “Emirdağ Ağzında Atasözleri ve Deyimler Üzerine”, Türk Dili 68/795 (Mart 2018), s. 92–101. (kaynak hakkında)
- [10]Bayram Ali Kaya, “Atasözleri ve Deyimlerin Dîvân Şiirinde Kullanımı ile Dîvânların Bu Söz Varlıklarımız Bakımından Önemi”, Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 6 (2011), s. 11–54. (kaynak hakkında)
- [11]G. A. Gaydarci, E. K. Koltsa, L. A. Pokrovskaya, B. P. Tukan, Gagauz Türkçesinin Sözlüğü, sorumlu red. N. A. Baskakov, çev. İsmail Kaynak, A. Mecit Doğru, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara 1991. (kaynak hakkında)