Tuz
Hecetuz
IPA/tuz/
İsim
Anlamı:
- 1.Yemeklere tat vermek ve korumak için kullanılan, beyaz, billursu madde: "Yemeğe yeterince tuz kattı."
- 2.Kimya: Bir asit ile bir bazın birleşmesinden oluşan bileşik: "Deneyde çeşitli tuzlar elde edildi."
- 3.Mecaz: Bir şeyin tadı, çekiciliği, anlamlı yanı: "Bu işin tuzu kaçtı."
Osmanlı Yer Adı Olarak:
XVI. yüzyıl tahrir defterlerinde 2 yer kaydında geçer: 1 diğer, 1 köy. Bugünkü ülkeleri: Türkiye (2).
| Kaynaktaki adı | Türü | Bağlı olduğu yer | Bugün | Defter |
|---|---|---|---|---|
| Tuz | — | Bursa, Hüdavendigar, Anadolu eyaleti | Bursa, Türkiye | TD 166/2 |
| Tuz | köy | Eyyubili, Aksaray, Karaman eyaleti | Aksaray, Türkiye | TD 387/125, 135 |
Kayıtlar 1514–1556 arasındaki tahrir defterlerine dayanır (Anadolu ve Arap eyaletleri çoğunlukla 1530, Rumeli eyaleti 1514–1550). Günümüz il ve ülke karşılıkları yaklaşık eşleştirmedir. Kaynak: [3].
Örnekleri:
- Günlük:Yemeğin tuzu tam olmuş.
- Günlük:Tuzu az olan çorba tatsız kalır.
- Sıradan:Tuzun suda çözünmesiyle oluşan karışım, elektriği ileten bir ortam hâline gelir; bu yüzden tuzlu su iyi bir iletkendir.
- Yüksek Seviye:Yiyeceklerin tuzla saklanması, suyun çekilerek çoğu bozulma yapan canlının çoğalamamasına dayanır.
- Yüksek Seviye:Aşırı tuz alımının tansiyonu yükseltmesi, kamu sağlığı düzenlemelerinde tuzun etiketlenmesini gündeme getirmiştir.
Kullanım Alanları:
Günlük DilKimya
Türk Lehçelerinde:
Tarihî Türkçe
Eski Türkçetuz
Çağdaş Lehçeler
Gagavuztuz
Azerbaycantuz
Türkmenduz
Kırım Tatartuz
Karaçay-Balkartuz
Kumuktuz
Özbektuz
Yeni Uygurtuz
Kazaktŭz
Kırgıztuz
Karakalpakduz
Nogaytuz
Tatartoz
Başkurttoẕ
Altaytus
Hakastus
Tuvadus
Yakuttus
Çuvaştəʷvar
Kutadgu Bilig'de (1069-70): tuz biçimi 18 beyitte geçer [4].
Kaynak: [5], [6]. Yazımlar sadeleştirilmiş Türkoloji transkripsiyonuyla verilmiştir. Azerbaycan karşılığı yazım benzerliğine göre eşleştirilmiştir.
Atasözlerinde:
- Açık yaraya tuz ekilmez.
- Aş tuz ile, tuz oran ile.
- Balık kokarsa tuzlanır, ya tuz kokarsa ne yapılır?
- Et kokarsa tuzlanır; ya tuz kokarsa ne yapılır?
- Tatsız aşa tuz neylesin, akılsız başa söz neylesin.
- Tuz ekmek hakkını bilmeyen kör olur.
- Arsız adama söz neylesin, kokmuş ete buz (tuz) neylesin?
- Arsıza söz, kokmuş ete tuz kar etmez.
47 atasözü daha
- Aş, haranıyla, tuz kararıyla.
- Aş tuz ile, tuz nispet ile.
- Babamın öleceğini bilseydim, tuz ile değiştirirdim.
- Çorbada tuzun olsun, y"emeğe yüzün olsun.
- Dünya bu, ne tadından yenir, ne tuzundan.
- Dünyanın tadı göz, aşın tadı tuz, evin tadı kız.
- Dünyanın tadı tuz, o da ne ucuz.
- Ekmeğin hakkı varsa, tuzu onu koymaya.
- Ekmeğin hakkı varsa, tuzun hakkı ondan aşağı değildir.
- Eşeğe söz, kokmuşa tuz hayretmez.
- Et kokarsa tuz getir; tuz kokarsa ne getir?
- Hanım der "yağ, tuz", beyin yüreği der "caz cuz".
- Her taamın lezzeti tuzdan çıkar, tuz ekmek bilmeyen akıbet gözden çıkar.
- İnsan inat için kırk batman tuz yer.
- İnsan yükü, tuz yükü.
- İnsan yükü, tuz yükünden ağırdır.
- Kız babası, tuz babasıdır.
- Kız yükü, tuz yükü.
- Kokmuş et, tuz istemez; kızarmaz yüz, söz istemez.
- Kokmuş ete tuz kar etmez, anlamayana söz kar etmez.
- Kokmuşa tuz, yüzsüze söz neylesin?
- Konya'nın tozu, Sille'nin kızı, Koçhisar'ın tuzu.
- Körpe kuzu, evinin tuzu.
- Kötüye söz, kokmuşa tuz.
- Lezzetsiz çorbaya tuz kar etmez.
- Sak yat, sayma; tuz ver, yayma.
- Sokağın tozu, bakkalın tuzu.
- Taamın lezzeti tuzundan, tuz ekmek hakkı bilmeyen akıbet, gözünden.
- Tatsız çorbaya tuz, akılsız kafaya söz kar etmez.
- Torbada tuzun, kahvede sözün olmalı.
- Tuz da bordur amma, okkada ağırdır.
- Tuz dediğin yağa yarar ama, bala yaramaz.
- Tuz ekmek bilmeyen, itten kötüdür.
- Tuz ekmek bilmezden, it yeğdir.
- Tuz ekmek hakkı bilmeyen, iki gözden olur.
- Tuz ekmek hakkı bilmeyen, itten kötüdür.
- Tuz ekmek hakkını bilmeyen, akıbet gözden çıkar.
- Tuz ekmek hakkını bilmeyen, akıbet kör olur.
- Tuz ekmek hakkını bilmeyene sırrını söyleme.
- Tuzdan leziz, sudan aziz bir şey olmaz (yok).
- Tuzdan tuz suyu çıkar.
- Van'ın tuzu, Tekirdağ'ın kızı.
- Yaraya tuz ekilmez.
- Yemeğe tuz, söze şeker komalı.
- Yemeğin tadı tuz, dünyanın tadı göz.
- Yoğurdu tuz, insanı söz öldürür.
- Osmanlı Türkçesi:Tuz nimete lezzet verir. (Tuz nimete lezzet verir.)
Kaynak: [7], [8], [9]. Atasözleri kelimelerle otomatik olarak eşleştirilmiştir.
Kaynaklar:
- [1]Mehmet Oğuzhan İlban, Emin Güleç, Fatih Çolakoğlu, Şeyda Nur Karabıyık, “Türkistan’dan Günümüze Türk Mutfak Kültürünün Gelişimi”, Türk Dünyası Araştırmaları 127 (251), 2021, s. 269–288. (kaynak hakkında)
- [2]Yusuf Yiğit, “Osmanlı Mutfak Kültüründe Gastronomik Ürünler ve Kültürel Miras Üzerine Bir İnceleme”, Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 2025, Özel Sayı – Yemek, s. 342–361. DOI: 10.33692/avrasyad.1777350. (kaynak hakkında)
- [3]Osmanlı Yer Adları II: Anadolu, Karaman, Rum, Diyarbakır, Arab ve Zülkadriyye Eyaletleri (1530), T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, Ankara 2013. (kaynak hakkında)
- [4]Kutadgu Bilig, ör. beyit 464, 1191, 1328, 2112, 2318. Kaynak: Yûsuf Has Hâcib, Kutadgu Bilig, haz. Mustafa S. Kaçalin, T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, Yayın No 3137, e-kitap. ISBN 978-975-17-3359-7 (kaynak hakkında)
- [5]Alexander Savelyev ve Martine Robbeets, “Bayesian phylolinguistics infers the internal structure and the time-depth of the Turkic language family”, Journal of Language Evolution 5/1 (2020). Veri seti: lexibank/savelyevturkic. (kaynak hakkında)
- [6]Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu, Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti, I–IV cild, Bakı: Şərq-Qərb, 2006. (kaynak hakkında)
- [7]Ömer Asım Aksoy, Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü 1: Atasözleri Sözlüğü, İnkılap Kitabevi, İstanbul. (kaynak hakkında)
- [8]Nurettin Albayrak, Türkiye Türkçesinde Atasözleri, Kapı Yayınları, İstanbul 2009. (kaynak hakkında)
- [9]Bayram Ali Kaya, “Atasözleri ve Deyimlerin Dîvân Şiirinde Kullanımı ile Dîvânların Bu Söz Varlıklarımız Bakımından Önemi”, Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 6 (2011), s. 11–54. (kaynak hakkında)