Ana Sayfa

Yumurta

Heceyu-mur-ta
IPA/jumuɾˈta/

İsim

Anlamı:

  1. 1.Kuşların, sürüngenlerin, balıkların dişisinin yaptığı, içinde yavrunun gelişeceği, kabuklu ya da zarlı hücre.
  2. 2.Özellikle tavuk yumurtası: "Kahvaltıda haşlanmış yumurta."
  3. 3.Biyolojide dişi üreme hücresi.

Mutfak:

Mutfak Tarihi

  • Osmanlı · XVII. yy:“Tavuķ Yumurdası” adıyla: Eski tıp anlayışına göre tabiatı sıcak ve yaş. [1]
  • Geç Osmanlı · XX. yy (İstanbul):Fenn-i Tabâhat’ta etten başka hayvansal yiyecekler arasında ilk sırada gelir. [2]

Örnekleri:

  • Günlük:Sabah iki yumurta haşladım.
  • Günlük:Menemen için domates ve yumurta aldım.
  • Sıradan:Köy yumurtası, serbest dolaşan tavuklardan elde edildiği için daha çok tercih edilir.
  • Yüksek Seviye:XVII. yüzyıla ait bir Osmanlı risalesinde "yumurda" biçimiyle geçen tavuk ve kaz yumurtası ayrı ayrı değerlendirilir.
  • Yüksek Seviye:Kuş yumurtasının sarısı embriyonun besin deposu, akı ise onu koruyan ve su sağlayan katmandır.

Kullanım Alanları:

YemekBiyoloji

Türk Lehçelerinde:

Tarihî Türkçe

Eski Türkçeyumurğa
Dîvânu Lugâti't-Türk (11. yy.)yumurtga
Osmanlıyumurda

Çağdaş Lehçeler

Gagavuzyımırta
Azerbaycanyumurta
Türkmenyumurtġa
Kırım Tataryımırta
Kumukyımırtqa
Kazakjŭmırtqa
Kırgızcumurtqa
Nogayjumırtqa
Tataryomırqa
Başkurtyomortqa
Altayd'ımırtxa
Hakasnımırxa
Tuvaçuurğa
Yakutsımıt
Çuvaşśəʷmarda

Kaynak: [3], [4], [5], [6]. Yazımlar sadeleştirilmiş Türkoloji transkripsiyonuyla verilmiştir. Azerbaycan karşılığı yazım benzerliğine göre eşleştirilmiştir.

Atasözlerinde:

  • Cins horoz yumurtada öter.
  • Hilekardan yumurta alan, içinde sarısını bulamaz.
  • Sermayen bir yumurta ise taşa çal.
  • Tavuğun sadakası bir yumurta.
  • Yumurtada kıl bitmez.
  • Yumurtadan çıkan yine yumurta çıkarır.
  • Çil tavuğu gören, içi dolu yumurta sanar.
  • Pot yumurtadan civciv çıkmaz.
41 atasözü daha
  • Cılk yumurtadan cücük çıkmaz.
  • Beş paralık, koç yumurtası çıkarır; altmış paralık, sabunla el yıkar.
  • Bir tavuğun zekatı, bir yumurta.
  • Bizim tavuk bir yumurta yumurtlar, yedi mahalle duyar; elin kısrağı küheylan doğurur, hiç sesi çıkmaz.
  • Bugünün yumurtası, yarının tavuğundan hayırlıdır.
  • Cılk yumurtadan civciv çıkmaz.
  • Çiğ yumurta soyulmaz.
  • Çürük yumurtadan civciv çıkmaz.
  • Dün yumurtadan çıkmış, bugün kabuğunu beğenmez.
  • Eloğlu yumurtaya kulp takar.
  • Ev bağda, bağ dağda, iş yumurtayla yağda.
  • Ev başına bir yumurta, o da köylü verirse.
  • Fol yok, yumurta yok; çök tavuğum çök.
  • Her yumurtadan civciv çıkmaz.
  • Hırsızlık bir yumurtadan başlar.
  • İnanma yazdan kışa, ta kırmızı yumurta pişe.
  • Kaplumbağa yumurtasını gözü ile ısıtır.
  • Kendi yumurtamı, elin tavuğundan çok severim.
  • Komşunun yumurtası daha büyüktür.
  • Şeytan düğüne gitmezse de yol üzerine yumurta bırakır.
  • Taşla yumurta kavga etmez.
  • Tavuğun hediyesi bir yumurta.
  • Tavuk bir yumurta yapmış, "Padişahtan zengin oldum" demiş.
  • Tavuk gelen yerden yumurta esirgenmez.
  • Tavuk, yumurtasına göre gakkılar.
  • Verdiğin bir yumurta, gözümü çıkardın dürte dürte.
  • Yağ yok, yumurta yok; ha tava hatava!
  • Yarınki tavuktan, bugünkü yumurta iyidir.
  • Yerde yatan yumurta, gökte uçan kuş olur.
  • Yumurta ile şaka olmaz.
  • Yumurta yiyen kancığın, kurt boğan eniği olmaz.
  • Yumurtada kıl (tüy) bitmez.
  • Yumurtan yoksa niye gıkkılıyorsun?
  • Yumurtası olan tavuk gıkkılar.
  • Yumurtaya kulp takılmaz.
  • Yumurtayı satan, sarısını bulamaz.
  • Yumurtladığı bir yumurta, çığıltısından geçilmez.
  • Yumurtladığı bir yumurta, gıkkılamasından durulmaz.
  • Osmanlı Türkçesi:Bugünki yumurta yarunki tavuktan yeğdür. (Bugünkü yumurta yarınki tavuktan iyidir.)
  • Gagavuz Türkçesi:Yımırta tauktan akıllı çıkmış (Yumurta tavuktan akıllı çıkmış)
  • Osmanlı Türkçesi:Bujunki emurta jarunki tauk dan jegdur. (Bugünkü yumurta yarınki tavuktan iyidir.)

Kaynak: [7], [8], [9], [10]. Atasözleri kelimelerle otomatik olarak eşleştirilmiştir.

Kaynaklar:

  1. [1]Meyvelerin Hikmetleri Hakkında Risâle. Kaynak: Nuray Demir Öztürk, “Osmanlı Mutfak Kültürüne Dair Muhtasar Bir Risale”, Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi 52, 2024, s. 381–408. DOI: 10.24058/tki.2024.521. (kaynak hakkında)
  2. [2]Mehmed Reşad, Fenn-i Tabâhat (1921–1923). Kaynak: Hüseyin Talha Çelebi, Yiğit Burak Hekim, Elif Cemre Özaydın, “Gelenekten Modernliğe Türk Mutfağı: Fenn-i Tabahat”, Uluslararası Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi 8 (2), 2025, s. 147–160. DOI: 10.59182/tudad.1628342 (kaynak hakkında)
  3. [3]Alexander Savelyev ve Martine Robbeets, “Bayesian phylolinguistics infers the internal structure and the time-depth of the Turkic language family”, Journal of Language Evolution 5/1 (2020). Veri seti: lexibank/savelyevturkic. (kaynak hakkında)
  4. [4]Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu, Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti, I–IV cild, Bakı: Şərq-Qərb, 2006. (kaynak hakkında)
  5. [5]Nuray Demir Öztürk, “Osmanlı Mutfak Kültürüne Dair Muhtasar Bir Risale”, Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi 52, 2024, s. 381–408. DOI: 10.24058/tki.2024.521. (kaynak hakkında)
  6. [6]Gizem Gülşah Karaoğlu, “Divânü Lûgati’t-Türk ve Zirâʽat Albümü’nde Tarım ve Hayvancılıkla İlgili Bazı Terimler”, TOBİDER – International Journal of Social Sciences 3 (1), 2019, s. 53–67. (kaynak hakkında)
  7. [7]Ömer Asım Aksoy, Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü 1: Atasözleri Sözlüğü, İnkılap Kitabevi, İstanbul. (kaynak hakkında)
  8. [8]Engin Çetin (ed.), Yapı, Anlam ve Kullanım Özellikleri Bakımından Türk Atasözleri, Paradigma Akademi Yayınları, Çanakkale 2024. (kaynak hakkında)
  9. [9]Nurettin Albayrak, Türkiye Türkçesinde Atasözleri, Kapı Yayınları, İstanbul 2009. (kaynak hakkında)
  10. [10]G. A. Gaydarci, E. K. Koltsa, L. A. Pokrovskaya, B. P. Tukan, Gagauz Türkçesinin Sözlüğü, sorumlu red. N. A. Baskakov, çev. İsmail Kaynak, A. Mecit Doğru, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara 1991. (kaynak hakkında)